Tóm tắt nhanh: Một lập trình viên ẩn danh từ app giao đồ ăn hàng đầu vừa tiết lộ sự thật gây sốc — phí "Giao hàng ưu tiên" không hề làm đơn nhanh hơn, phí "Hỗ trợ tài xế" đi thẳng vào quỹ chống công đoàn. Bài viết này giúp bạn nhận ra khi nào sản phẩm của mình đang đi sai hướng.
Bài đăng 77,000 lượt thích làm rung chuyển Reddit
Cuối tuần qua, một bài đăng trên Reddit từ tài khoản ẩn danh đã lan truyền chóng mặt:
"Tôi là lập trình viên cho một app giao đồ ăn lớn. Phí 'Giao hàng ưu tiên' và 'Hỗ trợ tài xế' đi 100% vào công ty. Tài xế không thấy một xu."
Người này tuyên bố đã nghỉ việc và sẵn sàng đối mặt với việc bị kiện vì vi phạm hợp đồng bảo mật — bởi vì anh ta không thể ngủ được nữa.
Nhưng điều đáng sợ nhất không phải là những gì họ tiết lộ. Mà là phần mềm hoạt động hoàn toàn đúng như thiết kế — không lỗi, không sai sót. Nó chỉ được lập trình để phục vụ mục đích sai.
10 Bài Học Founder Cần Biết
1. Phần mềm luôn phục vụ một MỤC TIÊU — hãy chắc chắn đó là mục tiêu đúng
Mỗi phần mềm đều được lập trình để tối ưu một con số cụ thể. Trong trường hợp app giao đồ ăn, con số đó là lợi nhuận trên mỗi đơn hàng.
Không phải sự hài lòng của khách. Không phải thu nhập của tài xế. Mà là lợi nhuận.
Nếu bạn không biết rõ phần mềm của mình đang cố gắng đạt được điều gì, bạn đang xây dựng một cỗ máy mà bạn không kiểm soát được.
Câu hỏi cho founder: Khi team phát triển hỏi "làm sao để chỉ số này tăng?", câu trả lời có thực sự tạo ra giá trị cho người dùng không — hay chỉ có lợi cho công ty?
2. Tính năng trên giấy ≠ Tính năng hoạt động thật
Đây là tiết lộ gây sốc nhất từ bài đăng:
Khi khách hàng trả thêm $2.99 cho "Giao hàng ưu tiên", hệ thống có ghi nhận khoản phí này. Nhưng phần xử lý giao hàng hoàn toàn bỏ qua thông tin đó.
Nói cách khác: Bạn trả tiền cho một tính năng không tồn tại.
"Khi bạn trả thêm $2.99 cho Giao hàng ưu tiên, nó chỉ thay đổi một dòng dữ liệu. Phần phân công đơn hàng không hề đọc dòng dữ liệu đó."
Bài học cho founder: Đừng tin vào những gì được mô tả trên giấy. Hãy hỏi team kỹ thuật:
- Tính năng này thực sự hoạt động như thế nào?
- Có ai kiểm tra xem nó có làm đúng việc không?
3. Làm đối thủ tệ đi thường dễ hơn làm mình tốt lên
Đây là bài học về tâm lý học sản phẩm:
"Năm ngoái chúng tôi thử nghiệm — không làm đơn ưu tiên nhanh hơn, mà cố tình làm chậm đơn thường 5-10 phút để đơn ưu tiên 'cảm thấy' nhanh hơn so với đơn thường."
Muốn khách hàng thấy "gói cao cấp tốt hơn":
- Cách đúng: Làm gói cao cấp thực sự tốt hơn
- Cách họ làm: Làm gói thường tệ đi
Founder cần tự hỏi: Khi team báo cáo "gói cao cấp vượt trội hơn gói thường", hãy kiểm tra: họ so sánh với gói thường bình thường, hay gói thường đã bị cố tình làm tệ đi?
4. Thử nghiệm A/B thường tìm "giới hạn chịu đựng", không phải "trải nghiệm tốt nhất"
Thử nghiệm A/B là khi bạn cho hai nhóm người dùng trải nghiệm hai phiên bản khác nhau để xem cái nào tốt hơn.
Nghe có vẻ tốt đẹp, nhưng trong thực tế:
"Thử nghiệm A/B thường dùng để tìm: người dùng chịu được đến mức nào? Vượt qua ngưỡng nào thì họ bỏ đi?"
Nói đơn giản: Thay vì hỏi "làm sao để người dùng vui nhất?", họ hỏi "bóp đến mức nào thì người dùng vẫn còn ở lại?"
Thử nghiệm A/B không xấu — nhưng mục đích đằng sau nó mới là thứ quyết định sản phẩm của bạn có đạo đức hay không.
Cho founder: Khi xem kết quả thử nghiệm, hãy hỏi: "Chúng ta đang tìm cách làm người dùng hài lòng hơn, hay đang tìm xem họ chịu đựng được đến đâu?"
5. Hệ thống thông minh thao túng XÁC SUẤT, không phải kết quả cụ thể
Các công ty lớn không viết phần mềm kiểu: "Người này sẽ được giao hàng chậm."
Họ viết: "Xác suất người này được giao hàng nhanh giảm 20%."
Tại sao? Vì cách thứ hai:
- Khó chứng minh được có sự phân biệt đối xử
- Khó bị kiện vì "mỗi lần chạy ra kết quả khác nhau"
- Công ty luôn có thể nói "đó chỉ là ngẫu nhiên"
Founder nên biết: Nếu team đề xuất "thêm một chút yếu tố ngẫu nhiên vào thuật toán", hãy hỏi rõ mục đích. Đôi khi ngẫu nhiên là để cải thiện trải nghiệm, đôi khi là để che giấu sự bất công.
6. Giá không phải là con số cố định — Giá là "bạn sẵn sàng trả bao nhiêu"
Giá bạn thấy trên app không phải:
- Giá thị trường
- Giá công bằng cho tất cả mọi người
Mà là: Mức cao nhất mà hệ thống tin rằng BẠN vẫn chịu trả
Bài đăng Reddit xác nhận:
"Nếu bạn thường mở app lúc nửa đêm ở quán bar, họ biết bạn đang say và cần xe gấp. Giá sẽ cao hơn."
Cho founder: Định giá linh hoạt (như Grab tăng giá giờ cao điểm) không xấu — nó giúp cân bằng cung cầu. Nhưng ranh giới giữa "điều chỉnh theo thị trường" và "bóc lột người đang cần gấp" rất mỏng. Hãy đặt giới hạn hợp lý.
7. Hệ thống LUÔN phân loại người dùng — câu hỏi là phân loại để làm gì
Tiết lộ đáng sợ nhất:
"Chúng tôi có 'Điểm tuyệt vọng' cho tài xế. Nếu họ đăng nhập lúc 10 giờ tối và nhận mọi đơn $3 không suy nghĩ, hệ thống đánh dấu họ là 'Rất tuyệt vọng'. Sau đó ngừng đưa đơn tốt cho họ."
Phần mềm luôn ngầm hỏi:
- Người này có dễ dãi không?
- Họ có lựa chọn khác không?
- Họ đang cần tiền gấp không?
Mục đích: Trả ít hơn cho người sẵn sàng chấp nhận ít hơn.
Mọi hệ thống đủ lớn đều phân loại người dùng. Câu hỏi là: bạn dùng sự phân loại đó để phục vụ họ tốt hơn hay bóc lột họ hiệu quả hơn?
8. Cái tên đẹp không có nghĩa là tính năng đẹp
Tên hiển thị cho khách hàng và logic thật bên trong có thể hoàn toàn khác nhau:
| Khách hàng thấy | Thực tế bên trong |
|---|---|
| "Phí Hỗ trợ Tài xế" | Tiền vào quỹ thuê luật sư chống công đoàn |
| "Giao hàng Ưu tiên" | Không có tác dụng gì |
| "Phí Dịch vụ" | 100% lợi nhuận cho công ty |
"Chữ 'Phí Hỗ trợ Tài xế' được đặt để bạn nghĩ tiền đó giúp tài xế. Thực tế nó đi vào quỹ thuê luật sư để chống lại quyền lợi của chính họ."
Founder cần nhớ: Đặt tên hay là nghệ thuật marketing. Nhưng khi tên và thực tế khác nhau quá xa, bạn đang lừa dối khách hàng — dù có thể vẫn hợp pháp.
9. Không ai cố tình viết "phần mềm xấu" — họ chỉ làm đúng chỉ tiêu được giao
Không có lập trình viên nào nghĩ: "Hôm nay mình sẽ bóc lột con người."
Họ nghĩ: "Tuần này mình cần giảm chi phí giao hàng 0.4%."
Đó là cách mà:
- Một tính năng "nhỏ" (làm chậm đơn thường 5-10 phút) tạo ra hàng triệu đô lợi nhuận
- Một chỉ tiêu "hợp lý" (giảm tiền trả cho tài xế) dẫn đến "Điểm tuyệt vọng"
- Một cải tiến "hiệu quả" (giá linh hoạt) trở thành bóc lột người đang cần gấp
Cho founder: Chỉ tiêu bạn đặt cho team quyết định sản phẩm bạn xây ra. Hãy xem xét chỉ tiêu kỹ càng — vì team sẽ làm mọi cách để đạt được nó.
10. Phần mềm tốt + Mục tiêu sai = Sản phẩm độc hại
Đây là bài học quan trọng nhất:
"Hệ thống không lỗi. Không ngu. Không ngẫu nhiên. Nó hoạt động cực kỳ hiệu quả — cho mục tiêu mà công ty thật sự coi trọng."
Hệ thống trong bài đăng:
- Thiết kế chuyên nghiệp ✓
- Chạy nhanh, ổn định ✓
- Được kiểm tra kỹ lưỡng ✓
- Có thể mở rộng ✓
- Sinh lời tốt ✓
- Có đạo đức? ✗
Phần mềm luôn phản ánh chính xác điều mà công ty thật sự coi trọng — không phải điều họ nói họ coi trọng.
Checklist Cho Founder Trước Khi Duyệt Tính Năng Mới
Trước khi đồng ý phát triển bất kỳ tính năng nào, hãy tự hỏi:
-
Mục tiêu: Tính năng này phục vụ ai? Người dùng, công ty, hay chỉ công ty?
-
Người hưởng lợi: Nếu tính năng này chạy "rất tốt", ai được lợi nhất?
-
Kiểm tra thao túng: Có phần nào đang cố tình tạo bất lợi cho một nhóm người dùng không?
-
Tên gọi trung thực: Tên tính năng có phản ánh đúng chức năng thật không?
-
Giới hạn đạo đức: Chỉ tiêu này có điểm dừng không? Hay team sẽ bóp đến khi người dùng bỏ đi?
Kết Luận: Biết Để Lựa Chọn
Bài viết này không kêu gọi bạn "đừng tối ưu" hay "đừng thử nghiệm". Những công cụ này không xấu.
Nhưng nếu bạn là founder, bạn cần biết:
- Công cụ nào đang được dùng trong sản phẩm của mình
- Mục tiêu thật sự đằng sau mỗi con số
- Ranh giới giữa tối ưu và bóc lột
Bởi vì cuối cùng, sản phẩm bạn xây sẽ phản ánh chính xác điều bạn thật sự coi trọng.
Và khi một lập trình viên ẩn danh quyết định chấp nhận bị kiện để nói sự thật — đó là dấu hiệu cho thấy có điều gì đó đã đi quá xa.
Bạn đã từng phải xây tính năng nào mà bạn không thoải mái? Chia sẻ trong bình luận (ẩn danh cũng được).
Bài viết hữu ích?
Chia sẻ để nhiều người biết đến!
>_ LLM-Friendly Copy
Copy as Markdown to use with ChatGPT, Claude, or other AI tools
